Bouwrituelen ingezet voor democratisch vernieuwing

spreker Frank Altenburg - Rijksdienst Cultureel Erfgoed

Goedemiddag!

Heel fijn om hier vanmiddag – in het mooie ’s-Hertogenbosch – als vertegenwoordiger van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed iets te mogen zeggen bij de prijsuitreiking van de Open Call Bouwrituelen. 

Mij is gevraagd iets te vertellen over het Verdrag van Faro. En waarom bouwrituelen in dat kader van belang zijn.
Maar eerst een vraag: Wie hier in de zaal kent het Verdrag van Faro? Zo ja, graag de hand even omhoog.

Het Verdrag van Faro is een verdrag van de Raad van Europa, dat in 2005 in Faro tot stand kwam. Anders dan de andere erfgoedverdragen – die voor architectonisch erfgoed, voor archeologie en voor landschap – richt dit verdrag zich niet zo zeer op het behoud en de instandhouding van cultureel erfgoed, maar juist op de betekenis van erfgoed voor de samenleving. 

Het verdrag was een reactie op de burgeroorlog die eind vorige eeuw plaatsvond in het voormalige Joegoslavië. Daarbij werd het vernietigen van het erfgoed van de ander ingezet als bewust strijdmiddel. 
Het verdrag stelt dat ieder mens het recht heeft betrokken te zijn bij het cultureel erfgoed van de eigen keuze. Dit met respect voor de rechten en vrijheden van andere mensen.
Het verdrag gaat uit van de noodzaak om iedereen in de samenleving te betrekken bij het voortdurende proces van wat erfgoed is, en hoe dat behouden wordt. En het zet in op de waarde en het potentieel van cultureel erfgoed als bron van duurzame ontwikkeling en voor de kwaliteit van leven in een voortdurend veranderende samenleving.

Nederland heeft het verdrag in januari 2024 ondertekend. En momenteel loopt het proces van ratificatie.
Voor de toepassing van het verdrag in de Nederlandse praktijk zijn in samenspraak met het erfgoedveld drie kerndoelen benoemd:

1. Meedoen en meebeslissen meer gangbaar maken in de erfgoedpraktijk; 
2. Openstaan voor alle erfgoedopvattingen en meer ruimte bieden aan kennis van burgers;
3. Cultureel erfgoed verbinden aan sociaal-maatschappelijke doelen.

Ofwel: Meedoen, openstaan en verbinden.

Samen met het erfgoedveld is ook een Uitvoeringsagenda opgesteld, met daarin zestien thema’s met bijbehorende ambities. Daarbij was er ook een tijdelijke Subsidieregeling Uitvoeringsagenda Faro. Hieruit kreeg het initiatief Inspiratieaanbod Bouwrituelen ook een subsidie, en wel onder het thema Democratische Vernieuwing.

Het verkennen van nieuwe bouwrituelen is uit het oogpunt van democratisch vernieuwing interessant, omdat het een heel andere en bredere doelgroep aanboort dan de professionals en de vaak institutionele eigenaren die bij monumenten en het herbestemmen van erfgoed betrokken zijn. Het raakt daarmee aan de democratisering van de samenleving. En aan de grote transities in de leefomgeving, zoals de woningbouwopgave. Bouwrituelen scheppen ruimte om in een proces van ruimtelijke verandering diverse betekenissen en verhalen van de plek naar boven te halen. 

Super interessant is ook dat met de inzet van bouwrituelen een ander soort behoudsstrategie aan de gereedschapskist van de monumentenzorg wordt toegevoegd. Die behoudsstrategieën richten zich meestal op de fysieke aspecten van het erfgoed. Ze bestrijken het hele spectrum van behoud tot sloop, van puur conserverende restauratie tot weg ermee en nieuwbouw. 
Bouwrituelen bieden een aanvullende strategie, meer gericht op de sociale aspecten van het erfgoed. Ze markeren, in tijd en ruimte, overgangsmomenten in het leven van een monument. En helpen bij het omgaan met verlies in processen van herbestemming en herontwikkeling.

Kortom, alle reden om heel nieuwsgierig te zijn naar de ideeën van de studenten die hebben meegedaan aan de Open Call Bouwrituelen.