Wie een ritueel wil ontwerpen, begint niet met een plan, maar met nieuwsgierigheid

​Buro Bouwrituelen roept aankomende professionals op:
Ontwerp een sociaal ritueel voor een gebouw in transitie

Door Brigitte de Swart

Een leeg gebouw. De laatste gebruikers zijn vertrokken, de vergunning ligt klaar voor
de slopershamer of een complete metamorfose. Juist in die overgangsfase ziet Buro
Bouwrituelen uit Den Bosch een kans: om stil te staan en verleden, heden en
toekomst van de plek te verbinden. Met een Open Call nodigt het makerscollectief
aankomende professionals in erfgoed, architectuur, social design, kunst, marketing en
communicatie uit om een sociaal bouwritueel te ontwerpen. “Het gaat erom de ziel van
erfgoed tastbaar te maken”, zegt kartrekker Imke van Dillen.

We bouwen, verbouwen en slopen in Nederland heel wat af. Oude panden krijgen een
nieuwe functie, maken plaats voor nieuwbouw of komen simpelweg leeg te staan. Zulke
veranderingen roepen vaak sterke emoties op. Logisch, zegt Imke: “Wij mensen voelen ons
sterk verbonden met onze bebouwde leefomgeving. Als daarin iets verandert, blijkt hoeveel
mensen zich bekommeren om een plek. Een bouwritueel, een oeroud fenomeen, helpt om
de overgang naar het nieuwe te markeren en betekenis te geven – met aandacht, met
verbeeldingskracht, met elkaar.”

Open Call
Aan het idee voor de Open Call ligt het Verdrag van Faro  ten grondslag. Dit verdrag ontstond in
2005 na de oorlog in Bosnië en Servië, waar ook elkaars erfgoed werd vernietigd. De
Europese Raad stelde zich toen de vraag: wat als mensen zich meer eigenaar zouden
voelen van het gemeenschappelijke goed? Het verdrag benadrukt dat cultureel erfgoed van
iedereen is. Iets om actief deel van uit te maken, als deelhebber in plaats van deelnemer.
Het gaat daarbij niet alleen om monumenten, maar ook om verhalen, tradities en plekken die
mensen betekenisvol vinden. Imke: “Onze bouwrituelen sluiten daar naadloos op aan. Met
de Open Call willen we daar aanstormend talent bij betrekken, vanwege de waarde van zo’n
bouwritueel. We vragen ze om een sociaal ritueel te ontwerpen voor een gebouw dat iets
voor hen betekent. Dat kan elk gebouw zijn dat in een staat van transitie is.”


Buurtbedevaart
Als voorbeeld noemt ze het voormalige winkelpand van Bristol in de Bossche binnenstad.
Voordat er appartementen in zouden komen, wilde de eigenaar samen met Buro
Bouwrituelen iets doen voor de stad. Tijdens het vooronderzoek kwam vergeten erfgoed aan
het licht: op de plek van Bristol stond in de vijftiende eeuw de Sint-Geertruikerk. Gewijde
grond dus, waar zich ook een Mariabeeld bevond dat volgens bronnen twaalf wonderen
verrichtte en ooit pelgrims uit heel Europa trok. “Uit deze ontdekking ontstond een
buurtbedevaart als ritueel”, vertelt Imke. “We plaatsten een geïmproviseerd altaar met de foto
van het beeld, dat op dat moment in de Sint-Janskathedraal te bewonderen was.
Buurtbewoners en bouwers legden een muntje in het kruis van cement en staken kaarsen
aan voor voorspoed en geluk. Die muntjes vertellen over 500 jaar dat hier mensen met
aandacht bouwden.”


Vooronderzoek als kern
Het vooronderzoek is dus de kern van het proces naar het uiteindelijke bouwritueel.
Studenten worden aangemoedigd om de geschiedenis te verkennen, door verhalen op te
halen over het gebouw en omwonenden en andere betrokkenen te spreken. “Wie een ritueel
wil ontwerpen, begint niet met een plan, maar met nieuwsgierigheid”, zegt Imke. “Je gaat op
pad met een open houding. Je zoekt verhalen, ontmoet mensen, kijkt wat de plek je vertelt.
Je hoeft niet alles te weten, al doende ontdek je wat bij het gebouw past.”


​Verjaardag Zuid-Willemsvaart
Vervolgens is het de bedoeling dat deelnemers aan de Open Call een ritueel ontwerpen dat
dienstbaar is aan die plek en het overgangsmoment. Dat kan klein en intiem zijn, maar ook
groots en publiekelijk. Zoals het bouwritueel rondom het 200-jarige bestaan van de Zuid-
Willemsvaart in mei dit jaar. “Het eerste deel van dit bouwwerk was op 31 mei 1825 klaar”,
aldus Imke. “Dit momentum grepen we aan om vanuit de acht brugwachtershuisjes tussen
Den Bosch en Helmond de verjaardag te vieren. Tijdens het vooronderzoek hebben we foto’s
en verhalen verzameld. Zo bleek dat bij de start van de aanleg een betrokkene een steentje
heeft gegooid met een wens voor het nieuwe kanaal. Dat ritueel hebben we overgenomen
door mensen te vragen hetzelfde te doen. De burgemeesters van Den Bosch en Helmond
begeleidden het ritueel. En de plebaan van de Sint-Jan heeft die dag het kanaal gezegend.
Dat was zo mooi – jong en oud, gelovig of niet, allemaal verbonden met hetzelfde water.”
Inspiratie opdoen

Studenten die zich aanmelden voor de Open Call kunnen meekijken bij het vooronderzoek
dat Buro Bouwrituelen momenteel uitvoert in Gorinchem. Onder het motto ‘oude liefde roest
niet’ staan op 23 en 25 januari de leegstaande gebouwen van staalfabriek De Vries Robbé
centraal. Imke: “We verkennen de locatie en gaan samen schaften in de oude kantine. Door
te luisteren naar verhalen van oud-werknemers en buurtbewoners, hopen we te ontdekken
welk ritueel recht doet aan deze locatie in transitie.”
 
Meld je aan
De Open Call is bedoeld voor studenten van uiteenlopende opleidingen (van mbo tot master)
die zich willen verdiepen in de relatie tussen mens, gebouw en omgeving. Meedoen kan
alleen of met een team. Elke inzender krijgt persoonlijke feedback van Buro Bouwrituelen.
Inschrijven kan tot 20 januari 2026. Uiterlijk 22 februari moeten de ontwerpen binnen zijn. De
prijsuitreiking vindt plaats op 13 maart. De winnaar krijgt € 2.000, de tweede prijs is € 1.000
en de derde prijs € 500. Het prijzengeld is beschikbaar gesteld door het Lighthouse Fonds.
De resultaten van de Open Call maken deel uit van het onderzoek en de kennisdeling van
Buro Bouwrituelen in het kader van het FARO Uitvoeringsprogramma. Voor meer informatie
en aanmelding: www.bouwrituelen.nl/open-call.html